Mehmet Şakir Paşa

18. Yüzyılın ikici yarısından itibaren tıp alanında başlayan köklü değişimler, 19. Yüzyılda yoğunlaşarak sürmüş ve yeni gelişmelere ve değişmelere zemin hazırlamıştır. Yeni açılan tıp okulunda yeterli öğretim elemanının bulunmaması ve mezunlarının istenen seviyede olmaması, okulun mezunlarının eğitimlerini tamamlamak üzere yurt dışına gönderilmesi fikrinin doğmasına sebep olmuştur. Bu konuda 18. Yüzyıldan itibaren bazı örneklere rastlıyorsak da resmi kanaldan yurt dışına öğrenci gönderilmesi 19. Yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren başlamıştır. İlk olarak yurt dışına gönderilen öğrenciler teknik alanda eğitim görmüşlerdir.

   Tıpla ilgili olarak yurt dışına gönderilen öğrenciler arasında Mehmet Şakir Paşa’yı da örnek olarak verebiliriz. Mehmet Şakir Paşa, tıp okulunu bitirdikten sonra, devlet adına, Fransa’ya dahiliye ihtisası için gönderilmiştir. Orada devrinin ünlü bilim adamlarından Claude Bernard’la çalışma olanağı bulmuş ve yurduna döndükten sonra tıp okulunda fizyoloji öğretimi ile görevlendirilmiştir. 

  Şakir Paşa, hocası Çöpü de Bernard gibi, deneysel fizyoloji ile ilgilenmiş ve bu konuda bazı makalelerin yanı sıra Fizyoloji Dersleri adı altında bir de kitap yayınlamıştır.

  Şakir Paşa daha çok metabolizma ile ilgilenmiş ve vücut enerjisi, onun oluşması ve harcanmasına ilişkin çalışmalar yapmıştır. Bilindiği gibi, 19. Yüzyılda iki önemli araştırma konusu vardır.;bunlar, madde ve onun yapısı ki bu atom araştırmaları şeklinde ayrıntı kazanmıştır ve enerjidir. Bu iki konu ile ilgili olarak, Mayer, Joule ve Helmholtz ‘un ilginç çalışmaları olmuş ve sonuçta enerjinin sakımı prensibine ulaşılmıştı. Cause Bernard ise hayvani sıcaklık adı verilen vücut ısısı konusunda çalışmalar yürütmüştür. Şakir Paşa’nın da aynı yönde incelemeler yaptığı ve birim zamanda çalışan, dinlenen ya da uyuyan insanın ihtiyacı olan enerjiyi hesapladığı, bu çalışmalarını matematik temellere dayandırabilmek için özellikle besinlerin kalori değerleri üzerinde çalıştığı görülür. 

Şakir Paşa’nın ilgilendiği konulardan biri de kan dolaşımıdır; kanın damarlardaki hareketi üzerine incelemeler yapan Şakir Paşa atar(arter) ve toplar ( ven ) damarlarda kan basıncının farklılık gösterdiğini belirlemiş ve bunların ne kadar olduğunu hesaplamıştır.

 Şakir Paşa kan nakli yapılıp yapılamayacağı sorunu üzerinde de durmuştur. Daha önceki yüzyıllarda bazı Avrupalı araştırmacılar aynı cinsten hayvanlar arasında kan naklinin olası olup olmadığını incelemiştir. Şakir Paşa kaybedilen kanın yerine süratle yenisinin konmasının olasılık derecesi üzerinde incelemeler yapmış, ancak sonuç olarak, serum fizyolojikte vücudun kaybettiği sıvının telafisinin olası olduğunu belirlemiştir. O dönemde henüz kan grupları ve Rh+ veya – faktörü gibi kanla ilgili bazı özellikler bilinmektedir. 

Mehmet Şakir Paşa çalışmalarıyla şüphesiz fizyolojiye bazı katkılarda bulunmuş, ancak bunlardan daha önemlisi, araştırma yöntemi konusunda başarılı çalışmalar yürütmüş olmasıdır. İncelemelerini tavşanlar ve köpekler üzerinde yürütmüştür. O günün son derece sınırlı olanakları içinde çalışmalarını sürdürmeye çalışmış ve deneysel fizyolojinin Osmanlı İmparatorluğundaki kurucusu ve temsilci olmuştur. 

 Şakir Paşa iyi bir fizyolog olmasaydı da ,Osmanlı bilim ve düşün dünyasına yaptığı katkılardan söz edilecekti. Çünkü hocası Claude Bernard’dan sadece biyoloji ile ilgili görüşleri ve yöntem konusundaki çalışmaları yönünden etkilenmemiştir; Bernard, devrinde fikir hareketleriyle yakından ilgilenen ve çeşitli konularda tartışmalar yapan bir kişidir. Mehmet Şakir Paşa, onun, bilim, varlık, bilimsel bilgi vb. gibi , daha çok felsefi boyuttaki görüşlerinden de etkilenmiştir. Bernard esas itibariyle Auguste Comte’un fikirlerini benimsemekle birlikte, bu görüşlere kendine göre bir yorum vermekten de geri kalmamıştır. Mehmet Şakir Paşa da, her ne kadar temelde pozitivist görüşleri benimsemişse de, hocası Bernard gibi, bu görüşleri kendince bir yorum getirmiş ve bu yorum çerçevesinde, biyoloji bilimlerine yeni bir sınıflama şeması teklif edilmiştir. 

  • : Bilim Tarihine Giriş. TEKELİ.S, Nobel Yayınları, Ankara
Paylaş
Araç çubuğu